Tēnā koutou e aku raukura, e ngā kaikōkiri o tēnei ao Māori. He whakaaro tēnei i mua i taku whakapuaki mō te pātai “he aha te painga o te Pākehā kōrero Māori?” i Te Wānanga Takiura o Ngā Kura Kaupapa Māori o Aotearoa. Ānei tāku.
I te putanga mai o te kiriata Moana i te reo Pākehā, i kitea e au te maha o ngā pōhi pukamata e whakakore ana i te kiriata. I te kī ētahi “Kua riro te pūrākau i a Disney mai i ngā ringa o kui mā, o koro mā”, ko tā ētahi atu “Ehara tēnei i a Māui!”. Ānō nei kei te porotēhi ngā Māori katoa mā te pukamata.
Ko tāku i whakapae ai, i te tika aua tāngata; kāore au mō te whakawhenumi o Māui.
Kei ngā kaikōrero ō rātou ake mana kia whakaatu ai ngā tini āhuatanga o ngā pūrākau Māori. Kei te rerekē te kōrero a tēnā iwi, a tēnā iwi, a tēnā kuia, a tēnā koroua. I ahau ētahi āhuatanga o Māui, i te rerekē ō aku hoa. Kāore te whakaaro kotahi ō mātou.
Ina mātou e ngana ki te whakatangata-whenua anō te reo Māori, e rua ngā tino take. Ko te tuatahi, kaua e whakawhenumi te reo ā-kupu. Nā, hei aha te kupu “tarai”, whakamahia te kupu “ngana”, “whakamātau” rānei. Kaua hoki e whakataurite ngā kupu nō te papakupu, ko te “pakaru” te kupu mō “break”, engari kāore te taura e pakaru, ka motu kē. Ko te tuarua, kaua e whakawhenumi te reo ā-whakaaro. Hei aha te kīwaha “kua taka te kapa”, he whakamāoritanga ā-kupu noa iho taua kī, whakamahia kētia te kīwaha “kua hīnātore”.
Hoki noa ki te kaupapa matua, kei te pai rānei te kiriata Moana i te reo Māori? Ko tāku, kāore anō te whakaaro kia whakamāoritia, he āhua ōrite ki te kīwaha “kua taka te kapa”, kei te mau tonu te whakaaro Pākehā i te kiriata. Ko ngā kupu noa iho kua whakamāoritia. Kāore e kore, he rawe te whakamāori ā-kupu, engari i whea te whakaaro Māori? Kua titoa tēnei kōrero e ngā tāngata Māori? Kāore, kei a Disney tonu te mana, kei a Disney tonu te tikanga. Nā reira, kāore i te pai te kiriata.
Ahakoa te whakawhenumi ā-whakaaro, me tautoko tonu te kiriata? Kei te iti ngā rauemi Māori, kia ora ai te reo, me tipu tonu ake ēnei mea. Engari, kāpā ianei ko Disney he tamaiti e ako tonu ana; kei a rātou kē ō rātou ake mana, ō rātou ake rangatiratanga. Whai ai rātou i te pūtea, ehara rātou i ngā kaikōkiri o ngā iwi taketake o te ao. Hoki maumahara ki ngā kiriata o mua; Mulan me Pocahontas. Kāore te kōrero a ngā iwi taketake i puta i aua kiriata, i puta kē mai te kōrero a ngā kaitito a Disney. Nā reira, ehara tēnei i te ara tika; kei te whai kē ēnei momo kaiwhakaputa kiriata i ō rātou ake ara, arā te ara pūtea.
Nā reira, e hoa mā, kia tūpato. He mea nui te oranga o te reo, he uaua ētahi o ngā kōwhiringa. Kaua e wareware te utu.
Kuputaka:
Whakawhenumi – colonisation
Porotēhi – protest
